jak skutecznie pozbawić roszczenia do zachowku?
Pominięcie kogoś w testamencie nie pozbawia go praw do majątku. Osoba, której nie uwzględniono w ostatniej woli, może po śmierci spadkodawcy zgłosić roszczenie o zachowek – czyli zażądać od pozostałych spadkobierców wypłaty odpowiedniego świadczenia pieniężnego. Jako Kancelaria Notarialna we Wrocławiu często spotykamy się z sytuacjami, w których spadkobiercy dowiadują się o tym dopiero po fakcie. Aby całkowicie zablokować tę możliwość, konieczne jest wydziedziczenie: odrębne, rygorystyczne oświadczenie woli, które musi zostać wyraźnie i precyzyjnie zapisane w testamencie.
Zachowek to ustawowe roszczenie, które przysługuje najbliższym krewnym niezależnie od treści testamentu. Nawet jeśli spadkodawca świadomie pominął daną osobę w ostatniej woli, osoba ta może po jego śmierci domagać się od powołanych spadkobierców wypłaty odpowiedniego świadczenia pieniężnego. Wysokość zachowku wynosi:
Prawo do zachowku przysługuje z mocy ustawy:
Aby skutecznie pozbawić te osoby wszelkich roszczeń finansowych do majątku spadkodawcy, samo milczenie w testamencie nie wystarczy. Potrzebne jest wyraźne oświadczenie o wydziedziczeniu.
Wydziedziczenie to umieszczone w testamencie oświadczenie woli, które pozbawia uprawnioną osobę prawa do zachowku. Nie chodzi więc wyłącznie o pozbawienie jej spadku, wydziedziczenie idzie o krok dalej i ostatecznie zamyka drogę do jakichkolwiek roszczeń finansowych wobec pozostałych spadkobierców.
Podstawę prawną stanowi art. 1008 Kodeksu cywilnego.
Katalog przyczyn uprawniających do wydziedziczenia jest zamknięty – nie można wydziedziczyć kogoś z dowolnego, subiektywnego powodu. Kodeks cywilny przewiduje dokładnie trzy sytuacje:
To najczęstsza przesłanka. Obejmuje sytuacje, w których uprawniony do zachowku przez długi czas całkowicie zrywa kontakt, nie interesuje się losem spadkodawcy, nie udziela mu pomocy w chorobie ani w starości i nie reaguje na jakiekolwiek próby podtrzymania relacji. Kluczowe jest słowo „uporczywie" – jednorazowy konflikt czy chwilowe ochłodzenie relacji nie stanowią wystarczającej podstawy.
Wydziedziczenie jest zasadne, gdy uprawniony dopuścił się względem spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo dopuścił się rażącej obrazy czci. Mowa tu o poważnych naruszeniach – takich jak pobicie, znęcanie się, groźby karalne lub poważne pomówienie.
Ta przesłanka obejmuje sytuacje, w których członek rodziny prowadzi tryb życia głęboko niezgodny z powszechnie akceptowanymi normami – przykładowo poważne uzależnienie od alkoholu, narkotyków lub hazardu, połączone z odrzucaniem wszelkich prób pomocy ze strony spadkodawcy.
Zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego, przyczyna wydziedziczenia musi wprost wynikać z treści testamentu. Wielu powołanych w testamencie spadkobierców boleśnie przekonuje się o tym dopiero po śmierci bliskiej osoby, gdy wydziedziczony krewny występuje do nich z wezwaniem do zapłaty zachowku. Bardzo często dotyczy to testamentów pisanych przez spadkodawcę samodzielnie w domu, które w świetle prawa okazują się nieskuteczne, ponieważ użyto w nich jedynie ogólnego słowa „wydziedziczam", bez podania jakiegokolwiek prawnego uzasadnienia.
Aby oświadczenie było skuteczne, w dokumencie muszą znaleźć się:
Jeśli wydziedziczony zakwestionuje testament w sądzie – a to bardzo częsta praktyka – sąd skrupulatnie zbada, czy wskazane w dokumencie powody faktycznie miały miejsce i czy odpowiadają rygorystycznym wymogom ustawy.
To kwestia, która nierzadko stanowi duże zaskoczenie. Zgodnie z art. 1011 Kodeksu cywilnego, skutki wydziedziczenia dotyczą wyłącznie osoby wskazanej w testamencie – nie przenoszą się automatycznie na jej dzieci.
Oznacza to w praktyce, że wydziedziczenie dorosłego dziecka powoduje, iż prawo do zachowku przechodzi na jego zstępnych, czyli wnuki spadkodawcy. Jeśli wnuki są osobami małoletnimi, sytuacja majątkowa pozostałych spadkobierców może ulec znacznemu skomplikowaniu. Podczas spotkania z notariuszem szczegółowo omawiamy te kwestie i pomagamy znaleźć kompleksowe rozwiązanie (np. wydziedziczenie zstępnych, jeśli istnieją ku temu ustawowe podstawy), które w pełni zabezpieczy interesy Twoich głównych spadkobierców.
O tym, jak chronić małoletnich przed długami spadkowymi, pisaliśmy szerzej w artykule: Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka.
Wydziedziczenie traci moc, jeśli doszło do przebaczenia. Zgodnie z art. 1010 Kodeksu cywilnego, spadkodawca nie może skutecznie wydziedziczyć osoby, której wcześniej wybaczył – nawet jeśli przebaczenie nastąpiło bez pełnej zdolności do czynności prawnych, o ile towarzyszyło mu wystarczające rozeznanie. Sąd może uznać fakt przebaczenia na podstawie zachowania spadkodawcy, korespondencji czy zeznań świadków.
Testament z wydziedziczeniem można sporządzić samodzielnie – musi być wówczas w całości napisany odręcznie, opatrzony datą i podpisem. Należy jednak pamiętać, że dokument sporządzany „na kolanie” w domu to ogromne ryzyko dla przyszłych spadkobierców.
Analizując wady domowych testamentów, najczęściej dostrzegamy następujące błędy:
Sporządzając testament w formie aktu notarialnego zyskujesz całkowitą pewność, że dokument jest sformułowany precyzyjnie, zgodnie z rygorystycznymi przepisami prawa, a przyczyny wydziedziczenia dają solidną podstawę do obrony majątku w ewentualnym postępowaniu sądowym. Ponadto forma aktu notarialnego eliminuje ryzyko podważenia testamentu ze względów czysto formalnych.
Nie ma takiej potrzeby. Rodzeństwo oraz dzieci rodzeństwa (bratankowie, siostrzeńcy) z mocy prawa nie są uprawnieni do zachowku. Aby pozbawić ich praw do Twojego majątku, wystarczy zwykły testament, w którym powołasz do spadku inne osoby.
Nie. Jeśli relacje ulegną poprawie, w każdej chwili możesz sporządzić nowy testament, w którym odwołasz wcześniejsze wydziedziczenie lub po prostu wybaczysz danej osobie, co sprawi, że wydziedziczenie przestanie wywoływać skutki prawne.
Abyśmy mogli przygotować bezpieczny i skuteczny testament z wydziedziczeniem, przed wizytą w kancelarii warto skompletować:
Notariusz na spotkaniu dopyta o szczegóły i pomoże sformułować je w taki sposób, aby oświadczenie woli było skuteczne prawnie.
